Robert Trumpler ontdekte de mist tussen de sterren(hopen)

Zenit 11 prod LR 43De ruimte tussen de sterren is niet leeg, maar gevuld met stofdeeltjes die onze blik op het heelal vertroebelen. Deze interstellaire mist werd ontdekt door de Zwitsers-Amerikaanse astronoom Robert Trumpler tijdens onderzoek aan sterrenhopen. 

Door George Beekman


Robert Julius Trumpler in 1923, kort voor

zijn 37e verjaardag. (foto: Lick Observatory)

Robert Julius Trumpler werd op 2 oktober 1886 geboren in het Zwitserse Zürich. Zijn belangstelling voor de sterrenkunde werd gewekt op het gymnasium, toen een klasgenoot een spreekbeurt hield over de theorie van Kant en Laplace, waarin het ontstaan van het zonnestelsel ter sprake kwam. Robert ging boeken over sterrenkunde lezen en wilde dat ook gaan studeren. Maar zijn vader, een succesvol zakenman, zag dat niet zitten. Want wat kon je daar nou mee verdienen? Na zijn schoolopleiding werkte Robert een tijdje op een bank. Dat boeide hem echter niet en zo mocht hij toch sterrenkunde gaan studeren. In 1910 promoveerde hij in Göttingen en in 1913 werd hij assistent op de Allegheny-sterrenwacht in Pittsburgh, VS. Daar wilde hij sterrenhopen gaan onderzoeken, maar de Eerste Wereldoorlog zorgde voor een korte onderbreking. Hij werd als militair in de Zwitserse Alpen gedetacheerd, maar mocht al in 1915 terugkeren naar de VS.

De Lick-sterrenwacht op Mount Hamilton, waar

Trumpler de mist tussen de sterren ontdekte.

Deze ansichtkaart dateert uit 1902. (foto: Lick

Observatory)

Zenit 11 prod LR 45 In 1918 verruilde Trumpler zijn werkplek voor de Lick-sterrenwacht, op Mount Hamilton, waar hij in de loop van de jaren twintig ongeveer honderd open sterrenhopen bestudeerde. Hij ontdekte dat zij bij het toenemen van de afstand groter leken, iets wat natuurlijk niet zo maar kon. De oorzaak daarvan moest liggen in heel kleine deeltjes tussen de sterren die een soort mist veroorzaakten. Zij absorberen sterlicht, waardoor sterrenhopen verder weg leken te staan dan zij in werkelijkheid deden. Met als gevolg dat hun afmetingen werden overschat. Het bestaan van deze interstellaire extinctie was al (veel) eerder gesuggereerd, maar Trumpler kon hem nu voor het eerst kwantificeren. In 1930 toonde hij in zijn beroemde artikel in het Lick Observatory Bulletin aan dat de interstellaire mist geconcentreerd is in het vlak van het melkwegstelsel en een 600 tot 900 lichtjaar dikke laag vormt. De lichtabsorptie zou 0,7 magnitude per 1000 parsec (3260 lichtjaar) bedragen. Als de afstanden van open sterrenhopen hiervoor werden gecorrigeerd, verdween het vreemde ‘vergrotingseffect’. Hoewel deze mist heel ijl is, kan zijn invloed door de grote afstanden in het melkwegstelsel aanzienlijk zijn. Alle afstandsbepalingen worden erdoor vertroebeld. De interstellaire mist c.q. absorptie verzwakt de gloed van de Melkweg en verklaart waarom zijn centrale deel veel minder helder is dan men op grond van de afstand zou verwachten. Ook het licht van alles buiten het melkwegstelsel wordt er in meer of mindere mate door verzwakt. Daardoor lijken sterrenstelsels het Melkwegvlak te mijden en ontstaat de zone of avoidance, een term die door Edwin Hubble werd geïntroduceerd. Interstellair stof veroorzaakt ook roodverkleuring van het sterlicht, te vergelijken met de rode opkomende of ondergaande zon ten gevolge van de lange weg die de zonnestralen dan door de dampkring afleggen. Bij het verrichten van kleurmetingen aan sterren moeten astronomen voor dit effect corrigeren. De interstellaire mist verstoort dus onze kijk op het hele heelal.
Zenit 11 prod LR 44De naam van Trumpler is overigens ook nog aan iets heel anders verbonden: de afbuiging van het licht van sterren die – aan de hemel – vlak bij de zon staan. Deze afbuiging was in 1915 voorspeld door Albert Einstein en in 1919 gemeten door Britse expedities die op Principe (Afrika) en in Sobral (Brazilië) een totale zonsverduistering waarnamen. Maar het resultaat was onduidelijk. De mede door Trumpler georganiseerde expeditie naar Wallal, in Australië, waar de eclips op 21 september 1922 werd waargenomen, maakte aan alle onzekerheid een einde. Einstein had gelijk!
Trumpler overleed op 10 september 1956 in Berkeley, Californië, waar hij van 1938 tot 1951 docent aan het Sterrenkundig Instituut was geweest. En volgens zijn biografen een zeer geliefde.

De sterrenhoop Plejaden in het sterrenbeeld Stier was de

eerste open sterrenhoop die Trumpler bestudeerde. Op

deze Hubble-opname is de mist tussen de sterren goed te

zien. (foto: NASA/ESA/AURA)

Weersverwachting

Foto van de dag

Tweets over sterrenkunde

Contact

Stip Media

Louise de Colignystraat 15 

1814 JA Alkmaar

+3172 531 49 78

info@zenitonline.nl