Drie decennia Sormanosterrenwacht

ZenitMPC 587 587 sterrenwacht

De pittoreske MPC 587-sterrenwacht op de 1128 meter hoog gelegen Colma di Sormano nabij het Comomeer, op 40 km ten noorden van Milaan. (Philip Corneille)

 

In 1987 realiseerde een groep Italiaanse amateurastronomen een klein observatorium in de Lombardische Alpen nabij het Comomeer. Dertig jaar later is de Sormano-sterrenwacht een belangrijke speler binnen het Minor Planet Center (MPC)-netwerk van de Internationale Astronomische Unie.

Door Philip Corneille

In 1981 richtte een tiental amateurastronomen de GAB-vereniging (Gruppo Astrofili Brianza) op om een betere samenwerking tot stand te brengen tussen gelijkgezinden in Noord-Italië. De groep beschikte over een 30 cm Newtonreflector, een grote telescoop voor die tijd, voor het observeren van objecten binnen ons zonnestelsel. Datzelfde jaar overleed de Amerikaanse astronoom Paul Herget (1908-1981), oprichter van het Minor Planet Center (MPC) dat zich sinds 1947 toelegt op het bijhouden en verspreiden van gegevens van dwergplaneten, planetoïden en kometen. Herget publiceerde lijsten waarin het tijdstip, de omstandigheden van de ontdekking en de naamgeving van planetoïden werd bijgehouden. Ook had hij zich voorgenomen om een aantal in de 19de eeuw ontdekte, maar sindsdien verloren gewaande, planetoïden opnieuw op te sporen. In de jaren 80 werd het aantal verloren gewaande planetoïden dankzij astrofotografisch speurwerk tot een drietal gereduceerd.

In 1983 bracht de voorzitter van de Italiaanse GAB-groep zijn 20 cm-reflector onder in een koepel van 3,2 meter op het dak van zijn privéwoning, waardoor de leden permanent over dat instrument konden beschikken. Tegen 1985 had de groep voldoende fondsen verzameld voor de aankoop van een 50 cm telescoop en datzelfde jaar stemde de gemeenteraad van Sormano in met verbouwing van de stenen berghut ‘Rifugio Stoppani’ tot sterrenwacht. Uiteindelijk werd op 22 oktober 1987 het Sormano-observatorium officieel ingehuldigd op de 1128 m hoog gelegen Colma di Somarno. De pittoreske sterrenwacht beschikte aanvankelijk over een 50 cm Cassegrainreflector op equatoriale vorkmontering. Op 18 december 1988 vond de eerste wetenschappelijke waarneming plaats, een sterbedekking door planetoïde 423 Diotima.
In de jaren 80 hield slechts een handvol professionele astronomen zich bezig met het opsporen van planetoïden, in het bijzonder aardscheerders. Na een eerste detectie door een professionele sterrenwacht, aan de hand van minstens drie opnames van hetzelfde stukje hemel, waren het vaak amateurastronomen die nieuwe positiebepalingen verrichtten waarmee meer nauwkeurige baanelementen van de planetoïde berekend konden worden. Bij voldoende nauwkeurige baanelementen catalogiseerde het MPC het object met een voorlopige aanduiding (jaartal gevolgd door een alfabetische code). Op 24 januari 1989 verrichtte het Sormano-team zijn eerste astrometrische waarnemingen van een aardscheerder, de aardappelvormige 4179 Toutatis met een lengte van 5 kilometer. Gedurende verscheidene maanden stuurde het team hun positionele data per telegram naar het MPC. Op 21 april 1989 kreeg de Sormano-sterrenwacht de aanduiding ‘MPC 587’ waardoor deze officieel deel uitmaakte van het wereldwijde MPC-netwerk.

Vanaf 1990 ontstond er een nauwe samenwerking met de Merate-sterrenwacht, eveneens gelegen in de buurt van het Comomeer, en de universiteit van Brera. In 1993 werd de 50 cm Cassegrain van de Sormano-sterrenwacht uitgerust met een CCD-camera, waarmee twee nieuwe planetoïden werden ontdekt die later een Italiaanse naam kregen: 1993 YN2 en 1995 CC1 werden

Zenit MPC 587Sinds 2008 beschikt MPC 587 over een 50 cm Ritchey-Chrétien reflector met een 9 Megapixel CCD-camera op equatoriale GM4000 10Micron montering. (Philip Corneille)
 

officieel 18426 Maffei (naar de Italiaanse astronoom Paolo Maffei) en 6882 Sormano.
Tussen 16 en 22 juli 1994 sloegen een twintigtal fragmenten van de komeet Shoemaker-Levy 9 in op de planeet Jupiter. Diverse observatoria en de Hubble-ruimtetelescoop observeerden deze inslagen die gepaard gingen met spectaculaire vuurbollen ter grootte van de aarde. Mede naar aanleiding van deze inslagen stelde de Amerikaanse astronoom Richard Binzel in 1995 een meetschaal voor om het inslagrisico van planetoïden en kometen weer te geven. Tijdens de internationale aardscheerderconferentie van 1999 werd deze schaal vernoemd naar de stad Turijn waar de conferentie plaats vond: de schaal van Torino.
Intussen was er een ware hype ontstaan rond desastreuze komeetinslagen, wat onder meer resulteerde in Hollywood-rampenfilms zoals Armageddon, Doomsday Rock en Deep Impact. De Italiaanse astronomen ergerden zich aan het feit dat er geen systematische manier bestond om het inslagrisico te bepalen en in november 1996 stelden ze in samenwerking met wiskundige Corrado Matarazzo specifieke software beschikbaar voor het berekenen van de minimale afstand waarop een aardscheerder de baan van de aarde kan naderen. Deze software leidde in 1999 tot de online NEODyS (Near Earth Objects Dynamic Site) service, ontwikkeld door professor Andrea Milani van de Universiteit van Pisa. NEODyS maakt gebruik van recente waarnemingen voor het updaten van de MPC aardscheerder-databank. Deze service kadert binnen het Europese planetoïdenonderzoek European Asteroid Research Node in samenwerking met NASA en het Europese ruimtevaart agentschap ESA. Sinds 1997 beschikt ESA over een optisch volgstation, uitgerust met een 1 meter Zeiss-reflector, op het Canarische eiland Tenerife voor onder meer het in kaart brengen van ruimteafval en het volgen van aardscheerders in het kader van het Europese Space Situational Awareness-programma.
Sinds 1991 onderzochten Amerikaanse, Europese en Japanse ruimtesondes enkele planetoïden van dichtbij. Tot de meest recente behoort de Japanse Hayabusa, die erin slaagde om geringe hoeveelheden oppervlaktemonsters te nemen van planetoïde 25143 Itokawa en deze in juni 2010 met een capsule terug te brengen naar de aarde. Op 8 september 2016 vertrok de Amerikaanse sonde OSIRIS-REx richting planetoïde 101955 Bennu voor het nemen van bodemmonsters en om die terug te brengen naar de aarde (zie Zenit september 2016, blz.14-16). In september 2008 werd de Sormano-sterrenwacht uitgerust met een nieuwe 50 cm f/5.8 Ritchey-Chrétien reflector, vernoemd naar de Italiaanse amateurastronoom Marco Cavagna (1958-2005). Follow-up-waarnemingen aan aardscheerders blijven cruciaal voor de berekening van het risico op een mogelijke inslag. De nabije passage van 2012 DA14 in februari 2013, op slechts 27.000 kilometer van de aarde en berekend door de Italiaanse astronoom Francesco Manca van de Sormano-sterrenwacht, is hiervan een schoolvoorbeeld. Het Sormano-team werkt intussen aan NEODyS-2 en de verwezenlijking van een tweede Europese 1 meter-reflector, toegewijd aan het opsporen en volgen van aardscheerders. Naar verwachting wordt dit instrument tegen 2020 operationeel op het Italiaanse eiland Sardinië.

MPC 587 teamDe auteur geflankeerd door de Italiaanse astronomen Piero Sicoli en Francesco Manca van de Sormano-sterrenwacht in Lombardije. (Philip Corneille)

Anno 2017 viert het MPC haar 70ste verjaardag en tot dusver heeft het netwerk 710.000 planetoïden gedetecteerd waarvan er aan 475.000 een definitief nummer is toegekend. Intussen behoort de ontginning van grondstoffen op planetoïden niet langer tot het domein van de sciencefiction, omdat enkele ondernemende miljardairs hun zinnen hebben gezet op mijnbouw op deze kleine hemellichamen. Hun ambitieuze plannen geven aanleiding tot een nieuwe tak in de ruimte-industrie, die naast de mijnbouw tevens de dreiging van een mogelijke impact van een aardscheerder kan aanpakken. Hierbij zullen de waarnemers van het wereldwijde MPC-netwerk ongetwijfeld een belangrijke rol blijven spelen.

 

Weersverwachting

Foto van de dag

Tweets over sterrenkunde

Contact

Stip Media

Louise de Colignystraat 15 

1814 JA Alkmaar

+3172 531 49 78

info@zenitonline.nl